Stanisław Swianiewicz

Ekonomista, historyk, sowietolog, publicysta, ur. 7 listopada 1899 r. w Dyneburgu, zm 22 maja 1997 r. w Londynie, pochowany w Halifax
Profesor Ekonomii na Saint Mary’s University w Halifax w latach 1963-1973

Po wybuchu I wojny światowej ewakuowany z  rodziną do Orła w 1915 r.  We wrześniu 1917 r. podjął studia na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych uniwersytetu w Moskwie, które na krótko przerwał w listopadzie z powodu przewrotu bolszewickiego. Po zawarciu traktatu brzeskiego powrócił we wrześniu 1918 r. do okupowanego przez Niemców Dyneburga, po czym po jego zajęciu przez Armię Czerwoną w grudniu 1918 r. wstąpił do tamtejszej tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej i na początku 1919 r. został jej komendantem. W maju 1919 r. przedostał się przez front do Wilna i wstąpił do Wojska Polskiego. Walczył w szeregach 7. pułku artylerii polowej, jednocześnie studiując na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych. Studia przerwał w maju 1920 r. i zaciągnął się do 201. pułku piechoty, dowodzonego przez mjr. Mariana Zyndram-Kościałkowskiego. Walczył kolejno w bitwie nad Wkrą w sierpniu, a we wrześniu tego roku w bitwie nad Niemnem. Po wejściu tego pułku w skład 1. Dywizji Piechoty Litewsko-Białoruskiej gen. Lucjana Żeligowskiego brał udział w zajęciu Wilna 9 października 1920 r. Zdemobilizowany pod koniec tego roku w stopniu porucznika osiadł w Wilnie. W 1921 r. wznowił studia na USB, po ich ukończeniu w 1924 r. został asystentem prof. Władysława Mariana Zawadzkiego w Katedrze Ekonomii Politycznej USB. W 1926 r. uzyskał stopień doktora.

W dniu 23 lutego 1930 r. wraz z Witoldem Staniewiczem, Stefanem Ehrenkreutzem, Januszem Jędrzejewiczem i innymi osobami założył w Wilnie Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej oraz został w nim sekretarzem sekcji ekonomicznej.

W Szkole Nauk Politycznych Instytutu wykładał m.in. ekonomię polityczną oraz politykę ekonomiczną i ideologię komunizmu w ZSRS. W 1931 r. habilitował się na podstawie pracy „Lenin jako ekonomista” (Wilno 1930) na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych USB. W 1938 roku otrzymał profesurę nadzwyczajną na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych USB, uznany został za czołowego polskiego badacza systemów gospodarczych państw totalitarnych i przyjęty do wileńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

24 sierpnia 1939 r. został zmobilizowany. Służył jako dowódca kompanii kwatermistrzowskiej 85. pułku piechoty 19. Dywizji Piechoty, brał udział w walkach z Niemcami na Kielecczyźnie i Lubelszczyźnie, a 28 września został pod Jarosławiem wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Od 2 listopada 1939 r. przebywał w obozie w Kozielsku, gdzie usiłował ukryć swą tożsamość, ale przypadkowo został zdemaskowany przez współwięźnia, por. Tadeusza Wirszyłłę, na początku marca 1940 r. i odtąd był przesłuchiwany przez mjr. NKWD Zarubina. 29 kwietnia 1940 r. został wysłany wraz z całym transportem do Katynia, ale z powodu oskarżenia przez radziecką prokuraturę o współpracę z wywiadem i ze względu na potrzeby dalszego śledztwa wyłączono go z transportu w ostatniej chwili i przewieziono do Moskwy. Więziony kolejno na Łubiance i na Butyrkach, składał obszerne zeznania o polityce gospodarczej III Rzeszy, po czym w lutym 1941 r. został skazany na 8 lat łagru w republice Komi. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski został ostatecznie zwolniony 20 kwietnia 1942 r., w maju dotarł do ambasady RP w Kujbyszewie, a pod koniec lipca do Teheranu.

Jego raporty przyczyniły się do wystąpienia przez rząd gen. Sikorskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża 18 kwietnia 1943 r. o zbadanie sprawy katyńskiej po ogłoszeniu o odkryciu masowych grobów przez radio niemieckie.

W 1944 r. przybył do Londynu i został naczelnikiem Wydziału Wschodniego w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji, równocześnie wykładał na Polskim Wydziale Prawa Uniwersytetu w Oxfordzie. Po zakończeniu wojny od 1946 r. pracował w Polish University College w Londynie do jego likwidacji w 1953 r.

W dniu 16 kwietnia 1952 r. wystąpił jako świadek na wyjazdowym posiedzeniu komisji Izby Reprezentantów USA, składając zeznania na temat zbrodni katyńskiej.

Do 1954 r. pracował w London School of Economics and Political Science, następnie do 1956 r. na uniwersytecie w Manchesterze. latach 1956-1958 przebywał w Dżakarcie w Indonezji, a po powrocie do Londynu pracował do 1960 r. w Królewskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. W 1963 r. osiadł w Halifaksie w Kanadzie, gdzie na Saint Mary’s University podjął wykłady z ekonomii i statystyki; pracował tam do 1973 r., kiedy to przeszedł na emeryturę.

W 1974 r. Swianiewicz powrócił do Londynu, gdzie otrzymał tytuł profesora Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO). W październiku 1975 r. został pobity przez nieznanych sprawców, co miało prawdopodobnie zastraszyć go przed wyjazdem na konferencję do Kopenhagi o łamaniu praw człowieka w ZSRS. Mimo to pojechał tam i mówił o zbrodni katyńskiej.

Swianiewicz otrzymał doktorat honoris causa Saint Mary’s University w Halifaksie (1982) i PUNO (1990). Ponadto był laureatem Nagrody Fundacji Alfreda Jurzykowskiego, członkiem honorowym powołanego w październiku 1988 r. w Polsce Niezależnego Komitetu Badania Zbrodni Katyńskiej, otrzymał nagrodę im. Juliusza Mieroszewskiego. Był odznaczony Krzyżem Walecznych (1920). Należał do Amerykańskiego Towarzystwa Ekonomicznego, Stowarzyszenia Ekonomii Porównawczej, Stowarzyszenia Studiów Sowietologicznych, Kanadyjskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

Opublikował wiele książki i artykuły w wielu językach, poświęcone problematyce pracy przymusowej w ZSRS, zyskując w tym zakresie międzynarodowe uznanie jako jeden z czołowych sowietologów. Wybrane publikacje: Ekonomia polityczna (1930); Lenin jako ekonomista (1930, wyd. 2 -1983); Polityka gospodarcza Niemiec hitlerowskich (1938); Forced labour and economic development : an enquiry into experience of Soviet industrialization (1965); W cieniu Katynia (1976, wyd. 2 – 1983, wyd. 3 -1986, wiele wydań w „drugim obiegu”, wydania krajowe 1990, 2010; przekład rosyjski – 1989, przekład angielski In the shadow of Katyn : Stalin’s terror – 2002); Dzieciństwo i młodość (1996). 

Zmarł w 1997 roku w Londynie, spoczął na cmentarzu w Halifax obok swojej żony Olimpii (1903-1974). W 2005 roku został nakręcony film dokumentalny o Stanisławie Swianiewiczu w reżyserii Pawła Woldana pt. „Ostatni świadek”.

źródło:
„Ostatni świadek” film dokumentalny w reżyserii Pawła Woldana, 2005

Kalendarium Katyńskie, Stanisław Swianiewicz
Wolna Europa, Katyń – relacja świadka
Saint Mary’s University, Stanisław Swianiewicz, 1971
Saint Mary’s University, Stanisław Swianiewicz: Eulogy, Elizabeth V.Haigh, 1997
Pamiętamy Katyń 1940, Zamach na prof. Swianiewicza, Bernadetty Szeglowskiej z d. Swianiewicz, 1998
Rzeczypospolita, Stanisław Swianiewicz – jedna z najbardziej nietypowych postaci II RP, Piotr Zychowicz, 2010
Wyborcza, Świadek w masce, Włodzimierz Kalicki, 2010
The Polish Review, Jedyny świadek zbrodni katyńskiej, Cezary Zieliński, 2013
Dzieje, Stanisław Swianiewicz – ocalony z Katynia, Waldemar Kowalski, 2015
Newsweek, Officer, który przeżył Katyń, Tomasz Wiścicki, 2015
Znad Willi, Ostatni rycerz wschodnioeuropejskiego Commonwealthu, Aleksander Radczenko, 2015
Na temat, On ocalał w Katyniu, Waldemar Kowalski, 2015
Kultura Paryska, Stanisław Swianiewicz, Jerzy Giedroyc, 2018